Cuchulaiim lebt einen Monat mit Fann. Sie trennen sich, treffen sich aber bald an einem verabredeten Orte. Alles dies erfährt Emer, Cuchulainn's Gemahlin. Messer werden bereitet, mit fünfzig Jungfrauen zieht sie heran, um Fann zu tödten. Cuchulainn schützt diese (Cap. 39. 40). Emer macht ihm Vor- würfe, Cuchulainn rühmt Fann, fühlt sich aber nach klugen Worten der Emer von Neuem zu dieser hingezogen (Cap. 41 bis 43). Nun will Fann zurücktreten, ebenso aber Emer. Fann klagt über ihre miglückliche Liebe (Cap. 44). Die Lösung des Conflicts wird durch Manannan herbeigeführt. Dieser, Fann's Gemahl, der sie verlassen hatte, erfahrt von ihrer Lage und er- scheint plötzlich, nur ihr sichtbar. Fann erschrickt, aber in dem Liede, das sie singt, spüi't man nichts von Furcht; sie er- innert Manannan an die Tage ihres früheren Glücks. Dem Cuchulainn entsagend wendet sie sich zu Manaiman, durch ihn der Schande enthoben allein fortgehen zu müssen (Cap. 45. 46). Cuchulainn's Betrübniss über Fann's Verlust äussert sich in * Aehnliches siehe im Táin Bo Cualgne, LU. p. 63*. lin. 32; vgl. Fled Bricrend Cap. 55. 202 VIII Serglige Conculaind. gewaltigen Sprüngen; lange bleibt er, ohne Nahrung zu sich zu nehmen, in den Bergen (Cap, 47). Emer geht nach Emain und bittet Conchobar um Hülfe. Den Zaubersprüchen der Druiden gelingt es, Cuchulainn wieder zu sich zu bringen. Er verlangt zu trinken. Sie geben ihm einen 2kubertrank, nach welchem ihm jede Erinnerung an Fann schwindet. Emer, die ihre Eifer- sucht zu vergessen hat, erhält einen ähnlichen Trank (Cap. 48). Manannán aber schüttelte seinen Mantel zwischen Cuchulainn und Fann, damit sie nie wieder zusammenkämen. 3. Diese Erzählung macht in der Form, in der sie uns im Lebor na hUidre vorliegt, nicht den Eindruck einer einheitlichen Composition. Dass die Wahl Lugaid's zum König von Erinn (Cap. 21 — 27) hier ein fremder Bestandtheil und an unrechter Stelle eingefügt zu sein scheint, erwähnten wir schon oben S. 199. Ferner ist auffallend, dass, ohne irgend welche Er- klärung, in den ersten Partien nicht Emer, sondern Ethne In- guba als Cuchulainn's Gemahlin genannt wird. Emer tritt erst von Cap. 28 an in den, Vordergrund, doch wird sie schon Cap. 9 erwähnt. An letzterer Stelle wehrt sich Cuchulainn dagegen, zu Emer gebracht zu werden, wie Loeg vorschlägt; Cap. 28 da- gegen ist es Cuchulainn, der Loeg zu Emer abschickt, um si« von seinem Zustande in Kenntniss zu setzen. Betrachtet man den ganzen Text als eine einheitliche Composition, so müsste man zu Folge der in Cap. 9 enthaltenen Angabe annehmen, dass Emer das Vorgefallne erst nach einem Jahre erfuhr. Allein Cap. 9 und ff. einerseits und Cap. 28 und ff. andrerseits gehören verschiedenen Versionen an. Daher wiederholen sich auch ge- wisse Züge: Zweimal geht Loeg mit Liban, um seinem Herrn Kunde von Mag Meli zu bringen, Cap. 13 und 32. Zweimal er- holt sich Cuchulainn, und geht er nach dem Orte, an welchem er zuvor die Erscheinung gehabt hatte, Cap. 13 und 31.* Der Wunsch, den Liban Cap. 14 äussert, Cuchulainn möchte an Loeg's * Die Worte „tanic remi iarsiii, co m-bói i n-airbi ro ir" hi Cap. 31 sind nur im Lichte von Cap. 12 und 13 verständlich. VIII Serglige Conculaind. 203 Stelle seiu, kehrt Cap. 34 Vers 6 wieder. Mit Cap. 28 beginnt also eine zweite Version eines Theils der Sage. Bei dieser An- nahme ergiebt sich auch, dass die Erzählung von Lugaid's Wahl (Cap. 21 — 27) nicht eigentlich aus Verseheu so gestellt ist: ein Diaskeuast stellte sie vielmehr an das Ende der einen Version. Aber aucK die ersten Theile (bis Cap. 21) bilden keineswegs ein einheitliches, widerspruchsloses Ganze: Cap. 14 finden wir be- reits Loeg mit Liban bei Fann, aber Cap. 15 wird erzählt, dass sie erst nach Labraid's Insel übersetzen, die doch auch Fann's Wohnort ist, und Cap. 16 fragt Loeg nach Fann, als ob er sie noch nie gesehen hätte. Auch Wiederholungen lassen sich nach- weisen: Labraid begrüsst Loeg Cap. 20 mit derselben Formel, mit der ihn Cap. 16 die fünfzig Frauen bewillkommnet hatten. Die Beobachtung, dass die Gedichte nicht immer mit der Prosaerzählung übereinstimmen (vgl. S. 114 und 95), machen wir auch hier. Cuchulainn's Bericht von seinem Kampfe gegen Labraid's Feinde in dem Gedichte Cap. 38 entspricht nicht ge- nau den Angaben in Cap. 36. Der vorliegende Text hat eine besonders grosse Fülle von Gedichten aufzuweisen. Diese Ge- dichte rühren gewiss nicht alle von einem und demselben Autor her. Dies zeigt sich z. B. Cap. 33 und 34, wo das Götterland in zwei verschiedenen Gedichten, beide dem Loeg in den Mund gelegt, geschildert wird. Wahrscheinlich ist der vorliegende Text so entstanden, dass ein Diaskeuast ^" — vielleicht der Schrei- ber des Gelben Buchs von Slane — verschiedene, auf denselben Stoff bezügliche Prosastücke und Gedichte sammelte und ver- einigte. Es wäre daher nicht unmöglich, dass in emer zweiten Handschrift einer oder der andere der Theile fehlte, die wir im Lebor na hUidre beisammen finden. Aehnliche Verhältnisse lagen uns thatsächlich bei der unter V mitgetheilten Sage von Cuchu- lainn's Geburt vor: das Egerton Manuscript enthielt hinter ein- ander Version 1 und Version 2 mit dem Anhang, Cuchulainn's Erziehung betreffend; im Lebor na hUidre fanden wir nur Ver- sion 1, aber diese (wenigstens ui-sprünglich) mit dem Anhange versehen. 204 VIII Serglige Conculaind. 4. Uebor die mythischen Elemente in diesem Texte nur wenige Worte. Aed Abrät und seine Töchter Fann und Liban werden Side genannt. Höchst merkwürdig ist die etymologische Erklärung der Namen in Cap. 17. Zu den Side gehört auch König Labraid, Liban's Gemahl. Bekannter als alle diese ist Manannán, von den Tuatha De Danann. Während die Side auch in der irischen Tradition mythische Wesen sind, soUen die Tuatha De Danann zu den Völkerschichten zählen, welche Irland inne hatten, ehe die Goidel (Maie Miled etc., „the Milesians" aus Spanien) kamen. Für weitere Auskunft verweisen wir vor- läufig auf die Indices zu O'Curry's Lectures on the Manners and Customs of the Ancient Irish. Manannán ist Gemahl der Fann, steht also in einer gewissen Beziehung zu den Side*. Sein Wohnort ist die Insel Manann (jetzt Man), deren Name genau wie Danann gebildet ist. Ebenso ist Labraid's Sitz eine Insel, Inis Labrada genannt. O'Curry war vielleicht zu ernstlich be- müht, alle hier vorkommenden Ortsnamen mit bestimmten Oert- lichkeiten Irland's zu identificiren. Der Mythus ist in Irland localisirt worden, aber ursprünglich ist Labraid's Reich eben mythisch, z. B. wenn es Mag Moll, Glückliches Gefilde, genannt und als solches geschildert wird. In ähnlicher Weise wurde als Mider's Wohnsitz Bri Léith bezeichnet, ein in Mag Breg gelegner Hügel (s. S. 130, 18); aber das Land, welches Mider in dem S. 132 mitgetheilten Gedichte schildert, ist offenbar das mythi- sche Elysium der alten Goedelen. Ueber die Cap. 13 genamiten Feinde Labraid's vermag ich für jetzt keine weitere Auskunft zu geben. 5. Was dasVersmass anlangt, so finden wir auch in diesem Texte vorwiegend verschiedene Variationen der Strophe zu vier siebensilbigen Halbzeilen. Aber es kommen auch andere, in der * Das Verhältniss der Side zu den Tuatha De Danann ist noch nicht genau untersucht. In einem Gedichte bei O'Curry, On the Manu, and Cust. II p. 71, wird Mider, den wir S. 116 als Side kenneu gelernt haben, zu den Tuatha De Dananu gerechnet. Manannan heisst mac Lir, „son of the sea", vgl. Stokes, Three Ir. Gloss. p. xxxv. VIII Serglige Conculaind. 205 Handschrift durch beigesetztes R. (d. i. Rose?) als metrisch be- zeichnete Stücke vor, deren System ich vielleicht nicht immer richtig erkannt habe. Es sind namentlich die mit Fochen be- ginnenden dithyrhambischen Stücke in Cap. 17. 18. 19. 38, wie sie vereinzelt auch S. 103 und zahlreicher weiter unten im Fled Bricrend zu finden smd. Derselben Art sind auch die poeti- schen Stücke in Cap. 28. 40. 41. Die Handschrift hat an diesen Stellen weder Versabtheilung noch Interpunction. 6. Die Ergänzung der in der Handschrift gebrauchten Ab- kürzmigen ist nur in folgenden Fällen unbezeichnet geblieben: 1) in ocus, 2) in for, 3) im Nominativ Cuchulaind (der nicht selten nui" cul oder cucl geschrieben ist), und überhaupt in dem unveränderlichen — laind dieses Eigennamens. Slieht Libair Budi Slaui. Seirgrligi Concalaind inso sis ocus Oenét Emire. Worte, die mir besondere Schwierigkeit bereiten, sind mit Sternchen markirt. 1. Oenach dognithe la Ultu cecha bliadna, i. tri lá ría samfuin ocus tri laa iarma ocus lathe na samna feisne. Iss ed eret no bitis Ulaid insin im-Maig Murthemni oc ferthain óenaig na samna cecha bliadw«, ocus ni ra be isin bith ni dognethe in n-eret sin leú acht cluchi ocus céti ocus ánius 5 ocus aibinnius ocus lougad ocus tomailt, conid desin atát na trénse samna sechndn na hErend. 2. Fechtas and tra fertha oenach la hültu im-Maig Mur- themni, ocus ba hairi no fertha leu fobith tabarta do chách a chomraime ocus a gascid do gres cecha samna. Ba bés leu 10 daw diag inna comraime ferthain ind óenaig, i. rind aurlabra cech tir no marbtais do thabairt inna m-bossán, ocus dobertis aurlabrai na cethrse do ilugud na comram hi sudiu, ocus do- bered cách a chomram and sin os aird, acht ba cách ar uair. . Ocus is amlaid dognitis sin ocus a claidib for a sliastaib, in 15 206 VIII Serglíge Conculaind. tan dognítís in comram. Ar imsóitis a claidib friu, in tan dognitis gúchomram. Deithbír ón, ar no labraitis clemna friu ilia n-armaib, conid de batir comardii iorro a n-airm. 3. Tancatar JJlaid uli dochom ind oenaig acht dias namraa, 5 i. Conall Cernacb ocus Fergus mac Roig. „Ferthair a n- óenadi" ol Ulaid. „Ni firfidir", ol Cuculainn, „co ti Conall ocus Fergus", fo bith ba haiti dó Fergus ocus ba comalta Co- nall Gemach. Asbert Sencha iarom: „Imberthar fidcella dúii coléic, öcus canitir drechta, ocus agat clesamnaig". Dognither 10 iaroni ani sin. A m-bátar and iarom, tairnid enlaith forsiu loch ocaib. Ni batar i n-Ere enlaith ba cáini. 4. Batar imtholtanaig na mná im na heónu iradarubart (.sie) fair. Gabais cách díb immarbaig ammuin a celi im gabail na n-en. Asbert Ethne Aitencáithrech hen Concho- 15 hair: „Asagussim én cechtar mo da gúaland (p. 43'':) dind enlaith ucut". „Assagussem uli" ol na mná „ani sin". „Má gabtair do neoch, is dam-sa ceta gebthar" ol Ethne Inguba ben Conculaind. „Cid dogénam?" ol na raná. „Niws«", for Leborcham ingen Oa ocus Adairce, „riga-sa úaib do chuinchid 20 Conculaind. 5. Luid iarom co Coinculaind ocus asbert fris: „Is ail dona mnáib ind eoin ucut úat-siu". Atetha a claideb do imbert f^rri. „Ni fogbat merdrecha Ulad anaill acht foraim én dóib do thabairt fornd indiu". „Ni cóir duit ém" for Leborcham 25 „fúasnad friu, ar is triut ata in tres anim fil for mnáib Vlad, i. guille". Ar it é téora anmi fil for mnaib \Jlad, i. clúine ocus minde ocus guille. Ar cech bew ro charastar Conall Cernach, ba clóén; cach hen daw ro charastar Cúscraid Mend Macha mac Conchobair, dobered forminde for a erlabrai; 30 ata samlaid, cech bew ro charastar Coinculaind, no goUad iarom a rose fo chosmailius Conculaind ocus ar a seirc, ar ba 30 Concul. LU. Vni Serglige Conculaind. 207 clán do-som, in tan ba hole a mewma, no slocad indala suil, conna rocbed corr inna cind, do téirged indala n-ái immach commeit cliori cholbthaigi. 6. „Indel dun in carpat, a Laich!" ol Cuculaind. Ind- lis Lóeg iarom in carpat, ociis téit Cuculaind sin carpat 5 ocus ataig taitbbéim dia claidiub dóib, co ruildetar a m-bossa ocus a n-eti dind usciu. Nos gaibet uli iarom ocus dos her- tatár leo, ocus fodailset dona mnáib, conná ra bi ben nad rissed da én diib acht Ethne Ingubai a hóenur. Táiiic de iarom co a mnái fessin. „Is olc do mewma" ol Cuculaind 10 fria. „Ni olc" ol Ethne, „úair is uaim fodailter doib. „Is dethbiV dait" ol si „ni iil diib mnái nachit charad no na beth cuit dait, uair mád raessi, ni fil cuit do nach ailiu innium-sa acht duit-siu th' óenur". „Ná bad olc do mewma trá", ol Cuculaind. „Dia tisat eoin Mag Murthemni no Boind, in da 15 en ba haildem dib, dut icfat." 7. Ni bo chian iarom, co n-accatar da en forsind loch, ocus rond dercóir etorro. Cansit céol ni-bec. Torchair cot- lud forsin slóg. Atraig Cuculaind a n-docom. „Dia cois- tithe frim," or Lseg ocus ol Ethne, „ni rigtha chucu, ar itá 20 nach cíímachta for a cul na n-én sa. Atethatár éoin dam-sa chena". „In dóig bat dom éligud-sa ón?" ol Cuculainn. „Gaibthi cloich isin tailm, a Lóig!" Geibthi Lóeg iarom (p. 44'':) cloich ocus doheir isin tailm. Dos leci Cuculainn cloich foraib. Focairt imroll. „Fe amse!" ol se. Gaibid cloich 25 n-aile. Dos leic doib, ocus luid seocu. „Am triisa tra," ol se, „Ó gabus-sa gaisced, ni ro la imroll mo urchur cussin diu". Fochairt a chróisig íurvo, colluid tré scíath n-ete in- dala héoin la sodain. Lotair foa lind. 8. Dothget Cuculainn iarsin, co tard a druim frisin liic, 30 ocus ba hole a mewma leis, ocus dofuit cotlud fair. Co n- 1 banolc LU. i8 cotlad LU. 208 VIII Serglige Conculaind. accai in da mnái cucai, indala n-ai brat liaine impe, alaili brat corcra cóicdíabail im sude. DoUuid in hen cosin brot úane chucai ocus tibid gen fris, ocus dobert beim dind ech- fleisc dó. Dothsét alaili cucai daw ocus tibid fris ocus nod 5 slaid fón alt cétna, ocus batár fri ciana móir oca sin, i. cech- tar de immasech * cucai beus dia bualad, co m-bo marb acht bec. Lotir úad iarom. 9. Arigsitar Ulaid uli ani sin ocus asbertatár, ara n-duscide. „Acc", ol Fergus, „nacbin glúasid, res atchi". Atracbt iarom 10 trena chotlud. „Cid dot rónad?" ol Ulaid fris. Ni ro fet iarom a n-acallaim. „Nom berar" for se „dom sergligu, i. don Teti Bricc, na bá do Dun Imrith no do Diin Delca". „Not bertar do saigid Emiri do Dun Delca" for Lseg. „Aicc", ol se, „mo breith don Teti Brie". Berair ass iarom, co m-bói co 15 cend m-bliadwa isin magin sin cen labrad fri nech etir. 10. Lathi n-and resin t-samfuin aile cind bliadwa, a m- bátar Ulaid imbi isin taig, i. Fergus etir ocus fraigid, Conall Gemach etir ocus crand, Lugaid' Reóderg etir ocus adart, Ethne Ingubai fria chossa, a m-batar iarom fón samail sin, 20 tánic fer chucu isa tech ocus dessid forsind airiniuch na im- dai i m-bói Cuculainn. „Cid dot tucai and sin?" ol Conall Cernach. „Niwsa" ol se. „Mád ina sláinti ind fir fil sund ro bad chomairche ar Ultaib ulib, inid i lobrai ocus i n-íngás daw ata, is móo de as comairche airthiu. Ni agur nech iarom, 25 uair is dia acallaim dodeochad". „Tathut falte, ni äigther ni!" ol JJlaid. 11. Atraig iarsin inna sesam ocus gabais doib inna randa sa sis iarom: „A Cuculaind fot galar ni bo sirsan in t-aiiad, 30 not ícfitís, díamtis lat, ingena Aeda Abrät. Asbert Liban immaig Cruaich bis for deis Labrada Luaith, ro bad cridiscel la Faind coibligi fri Coinculaind. 4 27 randu LU. VIII Serglige Conculaínd. 209 Ro bad iiimain lá, mád fír ricfed Cuchulaind mo thir, rambiad arcat ocus ór, rombiad mór fina do Ol. Diammad chara dam cose Cuchulaind mac Soalte, i u-atconnarc ina súan bes atcoad cen a slúag. » I m-Maig Murthemni swt teis aidchi samna, nib amles, 5 dorn ficfe uaim-se Liban a Cuchulaind cot galai'." A Cul. c. 12. „Coich thussa?" ol iat. „Messi Óengus mac Aeda Abrät" ol se. Luid úadib iarom in fer, ocus ni fetatar, cia deochaid no can don luid. Atraig Cuchulaind ina sudi iarom 10 ocus labrais iarsin. „Bá mithig ém" ol \]\aid „ani sin isnith* cid a n-dot ronad." „Atconnarc ém" ol se „aislingi immou samain in n-uraid." Adfét dóib uli amal atchonnairc. „Cid dogentar di sudm a popa Choncobair?" ol Cuchulaind. „Do- géntai'" ol Concobar „orta, co ris in corthe cétna." 15 13. Luid Cuchulaind ass iarom, co ránic in corthe, co n-accai in mnái bruit úaui chucai. „Maith sin, a Cuchulaind" ol si. „Ni maith dun ém. Cid ior teirusi chucund in n-uraid?" ol Cuchulaind. „Ni du for fogail ém" ol si „dodeochammár-ni, acht is do chuinchid for caratraid. Dodeochad-sa ém dot 20 acallaim-siu" ol in hen „o Faind ingin Aeda Abrät; ros léci Manandan mac Lir, ocus dorat seirc duit-siu iarom. Liban daw m'ainm-se fein. Timarnad duit iarom óm céliu, o La- braid Luathlam ar claideb: DobeVa deit in mnai ar debaid u-óenlai leis fri Senach Siaborthe ocus fri Ecdáig n-Iiiil ocus 25 fri Eogan n-Inbir." „Nimtha maith em" ol se, do chath fri firu indiu", „Bid gar úar ani sin," or Liban, „bia slan, ocus doformastar deit a n-dotesta dit nirt. Is denta dait ar La- braid ani sin, ar is e líéch as dech di ocaib domain". „Ci-si airm hita side?" for Cuchulaind. „Itá i m-Maig Meli" ol si. 30 „Is ferr dam-sa techt leth n-aill" ol ind ingen. „Taet Lseg 23 célíu LU. 14 2^0 VIII SergHge Conculaínd. lat« ol Cuchulaind „d'fis in tiri asa tudchad« „Taet iarom" ol Liban. 14. Lotar iarom, co rancatar co airm i m-bói Fand, (p 45-:) Tic iarom Liban dia saigid Lóig ocus geibtbi ar gúa- 5 laind. „Ni raga ass tra, a Loig,« ol Fand „indiu i m-bethu, acht ma^it ainge ben« „Ni bo ed as mó ro gnatbaigsem dun cus trath sa" for Loeg „bancomarchi". „Appranid ocns bith- appraind, nach hé Cuchulaind íil it rieht indossa" or Liban. „Bád maith lim-sa daw, co m-bad hé no beth and« for Lseg. 10 15. Lotarassiarom,con rancatar tóebnaindse, CO n-acca- tar iii lungine crédume forsind loch ar a cind. Tiagait íarom isin lunga ocus tíagait isin n-insi ocus lotar do donis tige, co n-accatar in fer chucu. Is and asbert Líban fris: „Cate Labraid Luathlám ar claideb as cend m-buden m-búada, 15 buaíd úas ehret charpait glinni dercas rinni ruada." Frisgart dissi in fer iarsin co n-epert so fria: „Atá Labraid luithe cland ni bá mall bid imda tinol catha cuirthí^r ár día* bá lan Mag Fidg^." 4 16 Tíagait iarom isa tech, co n-aecatar tri cóecto im- 20 dad is tig, ocus tri cóicait ban indib. Fersait ule fselti fn Lóeg. Is ed asbertatar uli fris: „Fochen duit a Loig diag neich las tudchad ocus 0 tudchad is dit dáig fesni." „Cid dogena fecht sa a Loig?« for Liban. „In raga do 25 aeallaimFainde coléic?« „Ragat, acht co fia^ur in n-a,rm ata«. mnsa. Ata i n-airicul fo leith« ol Liban. Lotar larom dia hacallaim ocus ferais side falte friu fon innas cetna. 17 Fand din ingen Aeda Abrät, i. ad tehe, is he tene na súla, in mac imlesen; fand iarom aiimi na dére doth^t 13 chuchu LU. Vni SergHge Conculaind. 211 tairis. Ar a glaini ro ainmiiiged disi sin ocus ar a cóimi, ar ni bói isin bith frisa samailte chena. In tan m-bátar and iarom, co ciialatar culgaire carpait Labrada dund insi. „Is olc mewnia Labrada indiu" ol Liban. „Tiagam dia (pag. 45^:) accallaim". Tiagait ass immach ocus ferais Liban fselti fris, 5 CO n-ep(;rt: [R.] „Focben Labraid Luatb lam ar claideb comarbie buidne snede slegaige slaidid sciatbu scailid gou crécbtuaigid cui'pu gonaid sóeru 4 10 saigid oirguiu aildiu innaib* manraid slúagu sreid múine* fobartach fian fochen Labraid." Foch. Lab. 18. Nis frecart Labra?